បទសម្ភាសន៍ជាមួយលោក លុយ បាន់ហាប់ _Interview with Mr. Lu Banhap

ខាងក្រោមនេះគឺជាអត្ថបទបកប្រែពីភាសាអង់គ្លេសបោះពុម្ពផ្សាយនៅលើកាសែត ភ្នំពេញប៉ុស្តិ៍ កាលពីថ្ងៃសៅរ៍ ទី១១ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១៥។ ប៉ុន្តែអត្ថបទនេះសរសេដោយស្ថាបត្យករអាល្លឺម៉ង់មួយរូបឈ្មោះថា ម៉ួរីត ហេននីង ដែលបានធ្វើការស្រាវជ្រាវអំពីលោក លុយ បានហាាប់ រហូតដល់បានទៅសម្ភាសស្ថាបត្យករកម្ពុជានាទ.សទី៦០មួយរូបនេះដល់គេហដ្ឋាននៅជាយក្រុងប៉ារី។ សូមចូលអានអត្ថបទដើមជាភាសាអង់គ្លេសតាមរយៈគេហទំព័រមួយនេះ

ខ្ញុំយល់ថាកិច្ចសម្ភាសន៍នេះសំខាន់ណាស់ចំពោះវិស័យស្រាវជ្រាវ ស្ថាបត្យកម្ម និងនគរោបនីយកម្មនៅស្រុកខ្មែរ។ ហេតុនេះហើយទើបខ្ញុំសម្រេចចិត្តបកប្រែវាជាភាសាខ្មែរ ដើម្បីឲ្យនិស្សិត និងមហាជនខ្មែរងាយស្រួលក្នុងការស្វែងយល់ពី លោក លុយ បានហាប់ ប្រសិនជាភាសាអង់គ្លេសពួកគេនៅមានកម្រិត។ ខ្ញុំសូមធ្វើការស្រាយបំភ្លឺថា ការបកប្រែជាភាសាខ្មែរនេះមិនមានគោលបំណងរកកំម្រៃតាមរយៈពាណិជ្ជកម្មរបស់ ហ្គូហ្គលឡើយ ដូចនេះបើសិនជាមានគេហទំព័រណាមួយចំលងអត្ថបទបកប្រែនេះ ទៅដាក់ក្នុងគេហទំព័ររបស់ខ្លួនក្នុងន័យទាញយកផលចំណេញតាមរូបភាពផ្សេងៗ ម្ចាស់គេហទំព័រទាំងនោះនឹងត្រូវទទួលខុសត្រូវចំពោះមុខច្បាប់ដោយខ្លួនឯង ប្រសិនជាមានការប្តឹងផ្តល់ពីស្ថាប័នដែលរក្សាសិទ្ធគ្រប់បែបយ៉ាងចំពោះអត្ថបទដើម។ មួយវិញទៀត ខ្ញុំនឹងលុបចោលអត្ថបទនេះភ្លាម ប្រសិនបើមានការស្នើរសុំពីស្ថាប័នដែលរក្សាសិទ្ធគ្រប់យ៉ាងរបស់អត្ថបទមួយនេះ។

តទៅសូមចូលរួមអានដោយរីករាយ!

Below is a translated article from English, which was published on Saturday 11 July 2015 by the Phnom Penh Post. But the original researched article was written by Morritz Henning, a german architect and journalist, about Lu Banhap. He went to interview Mr. Lu at his home in a quiet suburb of Paris. Please read the original English article through this link.

I understand the significant of this important interview for those who are interested in architectural research in Cambodia.This document is presented for the free use of anyone and is hosted on my website which generates no advertising revenue, should anyone wish to copy this translation for commercial gain I will not be held liable for any ensuing intellectual property dispute. Should the rights holder of the original document, its writer or anyone else with a financial interest in the original published by the Phnom Penh Post contact me regarding a dispute I hereby offer to delete this translation and remove it from public access if asked.

As stated above, this translation is for the use of scholars and other interested individuals whose first language is Khmer and is not intended for commercial use.

**បញ្ជាក់ ៖ ពាក្យថា  “ខ្ញុំ” សំដៅទៅលើស្ថាបត្យករអាល្លឺម៉ង់ឈ្មោះ ម៉ួរីត ហេននីង ដែលបានសរសេអត្ថបទនេះឡើង។

5-ban-hap_with-sihanouk
ព្រះបាទ នរោត្តមសីហនុ ព្រះរាជទានមេដៃដល់លោក លុយ បានហាប់

ការកសាងកេរ្តិ៍តំណែល

ដោយ៖ លោក ម៉ួរីត ហេននីង

បកប្រែជាភាសាខ្មែរក្រៅផ្លូវការដោយ៖ រឿន វីរៈ

ពេលវេលាកន្លងទៅជាង ៤០ឆ្នាំហើយ ដែលលោក លុយ បានហាប់ បានភៀសខ្លួនចេញពីប្រទេសកម្ពុជា។ លោក ម៉ួរីត ហេននីង ដែលជាស្ថាបត្យករ និងអ្នកសារព័រមាន ជនជាតិអាល្លឺម៉ង់ ដាក់កំហិតខ្លួនឯង ដើម្បីរកឲ្យឃើញពីអ្នកចូលរួមចំណែកកសាងកេរ្តិ៍តំណែលស្ថាបត្យកម្មរបស់ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា ដែលជារឿយៗតែងតែត្រូវគេមើលរំលង។

ខែធ្នូ ឆ្នាំមុន វាជាថ្ងៃមួយដ៏សែនត្រជាក់ ដែលមេឃាបាំងបិទជុំជិតដោយពពកខ្មៅគ្រប់ទិសទី។ អស់កំឡុងពេលជិតពីរឆ្នាំមកហើយ ដែលខ្ញុំខិតខំស្វែងរកម្តងហើយម្តងទៀត ជួនកាលរកទាល់តែដល់យប់ជ្រៅតាមរយៈម៉ាស៊ីនរុករកហ្អូហ្គល អំពីលេខទូរស័ព្ទ និងសៀវភៅរាយឈ្មោះនិងទីលំនៅរបស់ស្ថបត្យករនេះ។ ប៉ុន្តែជាអកុសល ការខំប្រឹងប្រែងទាំងអំបាលម៉ាននេះមិនបានទទួលជោគជ័យឡើយ។ បន្ទាប់មក នៅពេលដែលខ្ញុំត្រៀមចិត្តចុះចាញ់ទៅហើយ ខ្ញុំក៏បានរកឃើញមនុស្សម្នាក់ដែលប្រហែលជាអាចជូយខ្ញុំបាន។ ម្នាក់នោះគឺ ផលិតករភាពយន្តបារាំងដែលខ្ញុំរកឃើញគាត់តាមរយៈហ្វេសប៊ុគ។ គាត់ម្នាក់នេះបានផ្តល់ព័ត៌មាន(អំពីស្ថាបត្យករដែលខ្ញុំចង់រក)ជាមួយនឹងអាស័យដ្ឋានមួយ។ ហើយពេលនេះខ្ញុំឈរនៅតំបន់ជាយក្រុងប៉ារីដ៏សែនស្ងប់ស្ងាត់ ខាងក្រៅផ្ទះសាមញ្ញមួយដែលជាកម្មសិទ្ធរបស់លោក លុយ បានហាប់ ដែលជាស្ថាបត្យករដ៏ចំណានមួយក្នុងចំណោមស្ថាបត្យករសម័យទំនើបជាច្រើនរូបទៀតរបស់ប្រទេសកម្ពុជា។ តាមយោបល់ខ្ញុំ គេភាគច្រើនតែងតែមើលរំលងពីគាត់។

ក្នុងឆ្នាំ២០០៦ អត្ថបទបោះពុម្ពផ្សាយជាក្រាំងគន្លិះរបស់ Helen Grant Ross និង Darryl Collins ដែលមានឈ្មោះថា កសាងកម្ពុជា៖ ស្ថាបត្យកម្មខ្មែរសម័យថ្មី ឆ្នាំ១៩៥៣ដល់ឆ្នាំ១៩៧០ (Building Cambodia: New Khmer Architecture 1953-1970) បានកសាងមូលដ្ឋានគ្រឹះក្នុងការស្រឡាញ់ចូលចិត្តជាថ្មីឡើងវិញចំពោះស្ថាបត្យកម្មក្មុង“យុគមាស” ដែលយុគនេះគឺជាពេលមួយដែលការរីកចំរើនខាងផ្នែកស្ថាបត្យកម្មមានល្បើនលឿនខ្លាំង ប្រកបដោយភាពទាក់ទាញ ដែលព្រះបាទ នរោត្តម សីហនុ ខ្លួនទ្រង់ផ្ទាល់បានប្រកាសពីភាពស្មើគ្នា(របស់យុគមាសនេះ)ទៅនឹងសមិទ្ធិផលសម្រេចបាននៅក្នុងសម័យអង្គរផងដែរ។

ប៉ុន្តែជំនោរកើនរហ័សនៃចំណាប់អារម្មណ៍ក្រោយពីការបោះពុម្ពអត្ថបទនេះ ផ្តោតសំខាន់តែទៅលើស្ថបត្យករមួយរូបប៉ុណ្ណោះគឺ លោក វណ្ណ ម៉ូលីវណ្ណ ដែលជាអ្នកបង្កើតគ្រឿងអលង្ការស្ថាបត្យកម្មផ្សេងៗដូចជា កីឡាដ្ឋានជាតិ និងសាលមហោស្រពចតុមុខ។

4-villa-lu
ផ្ទះដែលរចនាដោយស្ថាបត្យករ លុយ បានហាប់ខ្លួនឯងជាគំរោងមួយក្នុងចំនោមដែលគាត់មានមោទនភាពបំផុត

ម៉ូលីវណ្ណប្រហែលជាអ្នកមូលវិវដ្តនិយមខ្លាំងបំផុត និងប្រហែលជាស្ថាបត្យករដ៏ជោគជ័យបំផុតម្នាក់ហើយនៅក្នុងសម័យនោះ ដោយសារតែគាត់បានរចនាអាគារជាងមួយរយ ប៉ុន្តែនៅពេលនោះមិនមែនមានតែគាត់ម្នាកឯងនោះទេ។ ធ្វើការរួមជាមួយគាត់មានស្ថាបត្យករ និងអ្នកធ្វើផែនការប្រកបដោយមហិច្ចតាជាច្រើនទៀត ដែលពួកគេទាំងនេះបានបញ្ចប់ការសិក្សាពីបរទេសត្រឡប់មកវិញដើម្បីរួមចំណែកយ៉ាងសំខាន់ដល់ការអភិវឌ្ឍទេសភាពទីក្រុង។ លោក លុយ បានហាប់ ប្រហែលជាសមាជិកដ៏សំខាន់ម្នាក់នៅក្នុងក្រុមនេះ។

ស្ថាបត្យកម្មរបស់លោក លុយ បាន ហាប់ នៅតែជាធាតុផ្សំនៃទេសភាពរបស់ទីក្រុងភ្នំពេញដដែលដូចជា៖ សណ្ឋាគារកាំបូឌីយ៉ាណា សាលមហោស្រពចេនឡា និង អាគារអតីតវិទ្យាល័យទួល ស្វាយព្រៃ ដែលប្រហែលគាត់មិនចង់មានឈ្មោះជាអ្នករចនាវាទេ ដោយហេតុតែអាគារបានក្លាយទៅជាជំរុំគុក ស២១ ដ៏ល្បីល្បាញ។ សំណង់ជាប្រវត្តិសាស្រ្តរបស់គាត់ដែលល្បីល្បាញជាងគេ ហើយប្រហែលជារឿយគេតែងតែច្រលំថាជាស្នាដៃលោក វណ្ណ ម៉ូល្លីវណ្ណ នោះគឺអាគារប៊ូឌីង (អាគារប៊ូឌីងស)។ គាត់រចនាអាគារនេះនៅឆ្នាំ១៩៦៣ រួមជាមួយវិស្វករដើមកំណើតអ៊ុយក្រែន លោក វ្លាឌីមៀ ប៊ុនឌីយ៉ង់ស្គី។

ប៉ុន្តែដោយសារតែកាលនោះលោកជាអ្នកគ្រប់គ្រងវិទ្យាស្ថានរៀបចំប្លង់ក្រុងដ៏សំខានជាងគេរបស់រាជធានីភ្នំពេញ ឥទ្ធិពលរបស់លោក បានហាប់ក្នុងការបង្កើតរូបរាងទីក្រុងបានលាតសន្ធឹងលើសពីការរចនាអាគារនានាទៅទៀត។ គាត់បានទទួលបន្ទុកបង្កើតសួនច្បារសាធារណៈនៅជុំវិញអាគារប៊ូឌីង ឧទ្យានជុំវិញអតីតបឹងកក់ដែលគេចាក់ដីបំពេញហើយ (ដោយយកគំរូតាមឧទ្យានដ៏ល្បីល្បាញនៅទីក្រុងប៉ារី ឈ្មោះថា Bois de Boulogne) ហើយនិងមហាវិថីដ៏វែងអន្លាយនៅមុខវិមានឯករាជ្យ ដែលនៅដល់សព្វថ្ងៃនេះ។

ក្នុងនាមជាស្ថាបត្យករ និងអ្នកសារព័ត៌មាន រស់នៅទីក្រុងប៊ែកឡាំង ខ្ញុំបានលឺពីឈ្មោះ លុយ បានហាប់ដំបូងនៅពេលដែលខ្ញុំមកលេងប្រទេសកម្ពុជានៅឆ្នាំ២០០៧។ ខ្ញុំបានរកឃើញពីការងារដ៏អស្ចារ្យរបស់ វណ្ណ ម៉ូល្លីវណ្ណ តែខ្ញុំចង់យល់ស៊ីជម្រៅជាងនេះទៅទៀត ដើម្បីបើកនេត្រាអ្នកដទៃទៀតឲ្យដឹងពីមុខងាររបស់ស្ថាបត្យករកម្ពុជាដទៃទៀត។ ដូចនេះហើយ ខ្ញុំក៏បានចាប់ផ្តើមដំណើរស្វែងរកគាត់ ដែលនៅទីបំផុតនាំខ្ញុំឲ្យមកពើបនឹងអាស័យដ្ឋានមួយនេះដែលស្ថិតនៅឯជាយទីក្រុងប៉ារី។

3-around-independence-monument-1962
លោក លុយ បានហាប់រចនាសួនច្បារនៅជិតវិមានឯករាជ្យ

ការស្វាគមន៍ដែលខ្ញុំទទួលបានក្នុងរសៀលនោះផ្ទុយគ្នាស្រឡះទៅនឹងអាកាសធាតុដ៏ត្រជាក់នៅខាងក្រៅ៖ ទ្វារបើកឡើង គាត់ណែនាំខ្ញុំឲ្យចូលក្នុង ហើយផ្តល់ភេសជ្ជៈទទួលខ្ញុំ (“ប៊ែណូ ឬក៏ស្រាវីស្គី?”)។ គារវកិច្ចទទួលភ្្ញៀវបញ្ចប់ទៅ លោក បានហាប់ក៏ចាប់ផ្តើមនិយាយ។ បើទោះបីជាស្ថិតនៅក្នុងជរាវ័យ តែបេះដូងគាត់នៅតែក្មេងខ្វី និងគួរឲ្យស្រឡាញ់រាប់អាន គាត់បានធ្វើឲ្យរសៀលមួយនេះពោរពេញទៅដោយសេចក្តីសោមនស្ស។ មើលទៅវាហាក់បីដូចជាមានរយៈពេលយូរមកហើយ ដែលមាននរណាម្នាក់សួរគាត់ទាកទិននឹងស្ថាបត្យកម្ម ហើយគាត់ពេលខ្លះទាត់ចោលសំណួរផ្សេងៗរបស់ខ្ញុំ។ គាត់នឹងនិយាយថា ”អាគារទាំងអំបាលម៉ានរបស់ខ្ញុំគឺគ្រាន់តែអនុស្សាវរីយ៍ទេសព្វថ្ងៃនេះ ពួកវាមិនសំខាន់ទៀតទេ” បន្ទាប់មកក៏បន្តសម្តីទៀតក្រោយពីឈប់មួយរយៈ។

ចាប់ពីតាំងពីដំណើរលើកទីមួយមក ខ្ញុំបានទៅទីក្រុងប៉ារីបីបួនទៀត ដោយអង្គុយនៅលើសាឡុងនៅផ្ទះលោក លុយ បានហាប់ ហើយស្តាប់គាត់ និងប្រពន្ធជនជាតិបារាំងរបស់គាត់ឈ្មោះ អាមេល រៀបរាប់ពីរឿងរ៉ាវផ្សេងៗច្រើនជាងម្តងរហូតដល់ពាក់កណ្តាលយប់។

យុវជនដ៏មានទេពកោសល្យមួយរូប

លុយ បានហាប់ កើតនៅឆ្នាំ១៩៣១ នៅខេត្តកំពង់ចាម។ នាអាយុ១៤ឆ្នាំ គាត់បានផ្លាស់ទីលំនៅមកទីក្រុងភ្នំពេញដើម្បីចូលរៀននៅអនុវិទ្យាល័យមួយ។ គាត់ប្រាប់ខ្ញុំថា កាលពីពេលដំបូងៗនោះ។ “ជិវិតពិតជាលំបាកខ្លាំងណាស់។ ខ្ញុំរស់នៅក្នុងវត្ត ហើយគ្មានលុយមួយរៀលទេ គ្រួសាេក៏នៅឆ្ងាយទៀត។ ខ្ញុំអាចរៀនទៅកើតដោយលំបាកលំបិន ក៏ព្រោះតែជិវិតរាល់ថ្ងៃនៅក្នុងវត្ត វាមិនដូចជីវិតដែលខ្ញុំធ្លាប់រស់នៅទេ។ នៅពេលដែលព្រះសង្ឃពន្លត់ភ្លើងម្តងៗ ខ្ញុំចេញទៅក្រៅតាមផ្លូវ ហើយអង្គុយចុះក្រោមអំពូលភ្លើងបំភ្លឺតាមផ្លូវ ដើម្បីរៀនបន្តទៀត។”

ដោយរៀបនឹងបោះបង់ចោលការសិក្សា ហើយវេចបង្វេចត្រឡប់ទៅផ្ទះនៅកំពង់ចាមវិញទៅហើយ បានហាប់ក៏បានប្រទះឃើញមុខដែលលោកដូចធ្លាប់ស្គាល់។ ម្នាក់នោះគឺលោកមន្រ្តីរដ្ឋ ប៉ែន នុត ដែលលោក បានហាប់បានស្គាល់នៅពេលដែលលោកនៅជាអភិបាលខេត្តកំណើតរបស់លោក បានហាប់។

លោក បានហាប់ បានរលឹកហើយនិយាយថា៖ “ខ្ញុំប្រមែប្រមូលភាពក្លាហានរបស់ខ្ញុំទាំងអស់ ហើយសួរគាត់ តើគាត់អាចផ្តល់ការងារខ្លះឲ្យខ្ញុំធ្វើបានទេ”។

លោក ប៉ែន នុត ស្ងើចសរសើពីសេចក្តីក្លាហានរបស់យុវជន បានហាប់ ក៏នាំ បានហាប់ទៅនៅផ្ទះគាត់ ដែលប្រការនេះអាចធ្វើឲ្យ បានហាប់អាចបញ្ចប់ការសិក្សា ក៏ដូចជាគាត់ផ្ទាល់នៅតែអាចធ្វើជាអ្នកណែនាំ និងមិត្តភក្តិរបស់ បានហាប់បានរហូតដល់មរណភាពរបស់គាត់នៅឆ្នាំ១៩៨៥។

5-esquissse-pp_expansion
ប្លង់របស់លោក លុយ បានហាប់សំរាប់ទីក្រុងភ្នំពេញ

នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៤៩ លោក បានហាប់ ក្លាយជាផ្នែកមួយនៃរលកសិស្សកម្ពុជាដែលបានបញ្ញូទៅរៀននៅប៉ារីតាមរយៈអាហារូបករណ៍សិក្សា។ ពេលដំបូងឡើយ គាត់ចង់ក្លាយទៅជាវិស្វករ។ ប៉ុន្តែតាមរយៈដំបូន្មានរបស់លោក វណ្ណ ម៉ូល្លីវណ្ណ ដែលមកដល់ទីក្រុងប៉ារីមុនបីឆ្នាំ គាត់ក៏បានប្តូរមុខវិជ្ជារបស់គាត់។ លោក បាន់ហាប់និយាយថា៖ “ពេលនោះ គ្មានស្ថបត្យករស្តង់ដារនៅប្រទេសកម្ពុជាទេ។ ម៉ូលីវណ្ណបាននិយាយពន្យល់ប្រាប់ខ្ញុំថា ប្រការនេះអាចជាឳកាសល្អសំរាប់ពួកយើង ហើយគាត់ក៏បានយកឈ្នះចិត្តខ្ញុំទៅ”។

នៅពេលដែលគាត់មានលក្ខណៈសម្បត្តិគ្រប់គ្រាន់ជាស្ថាបត្យករ លោក បានហាប់បានអភិវឌ្ឍការងាររចនាដ៏ល្អមួយសំរាប់អាជីពគាត់ ហើយគាត់មានគោលបំណងធ្វើដំណើរទៅប្រទេសប្រេស៊ីលធ្វើការក្នុងគំរោងរដ្ឋធានីថ្មីបែបអនាគតឈ្មោះថា ប្រេស៊ីលីយ៉ា ដែលមេស្ថាបត្យសម័យទំនើបកំពុងតែស្ថាបនានៅពេលនោះ។

លោក បានហាប់រលឹកថា៖ “មិត្តភក្តិខ្ញុំជាច្រើននៅទំនោះហើយ ហើយពួកគេតឿនឲ្យខ្ញុំទៅតាមពួកគេ។ ប៉ុន្តែសម្តេចសីហនុបានបដិសេធទៅលើរឿងនេះ”។

លោក បានហាប់បានជួបសម្តេច សីហនុលើកទីមួយកំឡុងពេលដែលសម្តេចស្នាក់នៅមន្ទីរពេទ្យប៉ារីមួយ នៅពេលនោះលោក ប៉ែន នុតដែលជាគ្រូណែនាំរបស់បាន់ហាប់បានទាញ បាន់ហាប់ឲ្យមកំដរព្រះអង្គម្ចាស់។ប្រមុខរដ្ឋកម្ពុជា មិនចង់ឲ្យស្ថាបត្យករក្មេង និងមានចំណេះដឹងដូចជា បានហាប់ទៅណានោះទេ។  បានហាប់គោរពតាមព្រះរាជបញ្ជាក៏ត្រឡប់មកទីក្រុងភ្នំពេញវិញនៅឆ្នាំ១៩៦០ ជាទីដែលគាត់ត្រូវបានចាត់តាំងភ្លាមៗឲ្យបង្កើតមន្ទីរសាងសង់លំនៅដ្ឋាន និងរៀចចំគំរោងប្លង់នៃសាលារាជធានីភ្នំពេញ។

ក្នុងតួនាទីថ្មីនេះ លោកអភិបាលរាជធានី ទេព ផន បានផ្តល់ឲ្យគាត់នូវសេរីភាពពេញទីដើម្បីធ្វើទំនើបកម្មគំរោងរៀបចំទីក្រុង។ វាជាភារកិច្ចដ៏សែនធំមួយដែលគាត់ជក់ចិត្តនិងធ្វើវា។

គាត់ប្រាប់ខ្ញុំថា៖ “នៅពេលដែលគាត់មកដល់ប្រទេសកម្ពុជា ដីធ្លីទាំងឡាយត្រូវទុកទំនេរចោលគ្មានប្រើការអីទេ។ គ្នាននរណាខ្វល់ឡើយ គ្មានកម្មាភិបាល គ្មានរដ្ឋបាលច្បាស់លាស់ទេ។ ឥណ្ឌូចិនបារាំងទទួលបញ្ជាពីទីក្រុងហាណូយ ប៉ុន្តែពេលនេះ ច្បាស់ណាស់ពួកបារាំងបានចាកចេញបាត់ហើយ។ យើងត្រូវតែកសាងអ្វីគ្រប់យ៉ាងថ្មីទាំងស្រុង តែសំរាប់ខ្ញុំវាជាប្រការល្អមួយ”។

5-municipalappartements
អាគារប៊ូឌីងសដែលគាត់រចនារួមជាមួយអ្នកឯទៀត។ រូបភាពដោយ៖ ម៉ួរីត ហេននីង

បានហាប់ក្នុងអាយុខ្ទង់៣០ឆ្នាំ រួមជាមួយនឹងបុគ្គលិក១២នាក់ទៀត គ្រប់គ្រងអ្វីគ្រប់យ៉ាង រាប់តាំពីនគរោនីកម្ម ដល់ការរចនានិងថែរក្សាសួនច្បារសាធារណៈ ការគ្រប់គ្រងសំណល់ ភ្លើងបំភ្លឺតាមចញ្ចើមផ្លូវ ការផ្គត់ផ្គង់ថាមពល និងការអនុញ្ញាតសាងសង់។ គាត់ក៏បានធ្វើជំរឿនប្រជាជន និងអាគារផ្សេងៗនៅទីក្រុងភ្នំពេញផងដែរ។

គាត់ពន្យល់ថា៖ “ប្រសិនបើអ្នកដឹកនាំទីក្រុងមួយ អ្នកត្រូវតែដឹងថាមានជនជាតិខ្មែរប៉ុន្មាននាក់ ចិនប៉ុន្មាននាក់ ឬក៏ចាមប៉ុន្មាននាក់រស់នៅក្នុងទីក្រុងមួយនោះ ទើបអ្នកអាចដឹងថាកន្លែងណាត្រូវសាង់សង់សាលា ឬក៏វិហារអ៊ីស្លាម”។ គាត់បន្តទៀតថា៖ “មុនពេលខ្ញុំមកដល់ គ្មានអ្វីទាំងអស់។ ខ្ញុំជាមនុស្សដំបូងដែលចាប់ផ្តើមមើលទីក្រុងតាមរយៈវិធីនេះ”។

ក្រោមការដឹកនាំរបស់លោក បានហាប់ ភ្នំពេញបានប្រែខ្លួនក្នុងនាមថ្មីជារាជធានីដ៏គួរឲ្យស្ញប់ស្ញែង។ លោក បានហាប់បានរលឹកថា៖ “ពេលមួយនោះ ប្រធានាធិបតីសឹង្ហបុរីលោក លី ខ្វាន់យូ បានអញ្ជើញមកមើលភ្នំពេញ”។

“គាត់ស្ថិតក្នុងសភាពអស់សង្ឃឹម និងបានសួរខ្ញុំពីរបៀបដែលខ្ញុំអាចធ្វើឲ្យទីក្រុងមួយមានរបៀបរៀបរយបាន។ សង្ហបុរីនៅពេលនោះ គឺជាទីក្រុងដ៏សែនកខ្វក់មួយ។ ទីក្រុងភ្នំពេញ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ត្រូវបានគេហៅថាជា គុជនៃអាស៊ី”។

រួមជាមួយនឹងការងារក្នុងជួររដ្ឋាភិបាលរបស់លោក លោក បានហាប់ បានបង្កើតការិយាល័យស្ថាបត្យកម្មផ្ទាល់ខ្លួននៅក្នុងផ្ទះវីឡារបស់គាត់ដែលស្ថិតតាមបណ្តោយវិថីព្រះមុន្នីវង្ស ហើយក្រោយមកចាប់ផ្តើមក្រុមហ៊ុនសាងសង់សំណង់។ ក្នុងចំណោមគំរោងនានាដែលឆ្លងកាត់ការិយាល័យរបស់គាត់មាន៖ មហាវិទ្យាល័យផ្សេងៗ រោងចក្រនានា និងផ្ទះវីឡាជាច្រើនសំរាប់ព្រះបាទ នរោត្តម សីហនុ និងព្រះនាងម្ចាស់ដែលបុត្រីរបស់អង្គ។

5-lubanhap
លោក បានហាប់សព្វថ្ងៃនេះកំពុងរស់នៅតំបន់ជាយក្រុងប៉ារីសមួយ។ រូបភាពដោយ៖ ម៉ួរីត ហេននីង

អាគារប៊ូឌីង ដែលខាងសាលារាជធានីចាត់តាំងឲ្យធ្វើជាផ្ទះអត្តពលិកសំរាប់ការប្រកួតស៊ីហ្គេមដោយក្រោយមកត្រូវគេធ្វើឯកជនភានូបនីយកម្ម មិនដែលជាគំរោងមួួយក្នុងចំនោមគំរោងនានាដែលគាត់ពេញចិត្តនោះទេ។

គាត់និយាយថា៖ “សណ្ឋាគារកាំបូឌីយ៉ាណា និងផ្ទះខ្ញុំ បាទ ពួកវាមានសារសំខាន់ណាស់ចំពោះខ្ញុំ ប៉ុន្តែអាគារប៊ូឌីង អត់មានទេ។ វាមិនមែនជាគំរោងផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ខ្ញុំទេ”។

ការងារដែលគេកាត់បំព្រួញ

នៅពេលដែលលោក លន់ ណុលកាន់កាប់អំណាចនៅឆ្នាំ១៩៧០ លោក បានហាប់កំពុងស្ថិតនៅក្នុងគំរោងស្រាជ្រាវបួនឆ្នាំពេញមួួយ ដើម្បីប្រមើលមើលពីទិសដៅអភិវឌ្ឃទីក្រុងភ្នំពេញនាពេលអនាគត ហើយបន្ទាប់ពីការកាន់កាប់អំណាចនេះ ប្លង់ធំៗសំរាប់ប្រទេសក៏ត្រូវរលាយអស់។ មិត្តភក្តិរួមការងារជាច្រើនរបស់គាត់រួមទាំង វណ្ណ ម៉ូលីវណ្ណផងដែរ បានមើលឃើញពីពពកខ្មៅងងឺតកំពុងត្រដែតត្រសែតឡើង រួចក៏ចាកចេញពីប្រទេស។ ប្រពន្ធ និងកូនៗរបស់លោក បានហាប់ត្រឡប់ទៅប្រទេសបារាំងវិញ ប៉ុន្តែស្ថាបត្យកររូបនេះសំរេចចិត្តស្នាក់នៅក្នុងប្រទេសទៅវិញ ដែលការសម្រេចចិត្តនេះត្រូវបានស្ថាបត្យករខ្លួនឯងនិយាយថា ធ្វើឡើងក្នុងអារម្មណ៍ជាប់ជាកាតព្វកិច្ចសំរាប់ប្រទេសជាតិ។

កលយុគ្គនៃសង្គ្រាមស៊ីវិលកើឡើងឥតស្រាកស្រាន្ត ការសំរេចការងារក៏ចាប់ផ្តើមកាន់តែពិបាកទៅៗ។ គាត់រលឹកឡើងដោយសំដៅទៅលើការធ្វើចំណាកស្រុកដ៏សម្បើមពីតំបន់ជនបទមកទីក្រុងភ្នំពេញដែលបណ្តាលមកពីការទម្លាក់គ្រាប់បែករបស់អាមររិកតាមខេត្តនានាថា៖ “យើងអត់អាចធ្វើអ្វីបានទាំងអស់។ មនុស្សម្នាច្រើនឡើងៗសម្រុកចូលមកនៅភ្នំពេញ។ ខ្ញុំរវល់តែជាមួយការផ្តល់ឲ្យពួកគេនូវតម្រូវការធម្មតាៗណឹង។ ហើយគ្មានវត្ថុធាតុដើមសំរាប់សាងសង់អាគារទៀតទេ។ អតិថិជនខ្ញុំមួយសុខចិត្តដឹកស៊ីម៉ង់ត៍តាមយន្តហោះមកពីទីក្រុងបាំងកក ដោយសារតែគាត់ចង់ឲ្យដាច់ខាត់សំណង់អាគាររបស់គាត់ត្រូវតែបន្ត”។

នៅក្នុងឆ្នាំ១៩៧៥ ពួកខ្មែរក្រហមសម្រុកចូលមកដល់ទីក្រុងភ្នំពេញ។ លោក បានហាប់ ក៏ដូចអ្នកឯទៀតនៅទីក្រុងដែរ ត្រូវបានគេជម្លៀសចេញឲ្យទៅធ្វើការនៅជំុរំការងារឯទីជនបទ។ បន្ទាប់ពីបីខែមក គាត់ក៏បានរៀបចំគំរោងការរត់គេចទាំងប្រថុយប្រថាន។ គាត់មានរួមទាំងក្មួយស្រីគាត់ផង ដើរភាគច្រើនាពេលយប់រហូតដល់ទីក្រុងសៃហ្គន ដែលពីទំនោះគាត់ជិះយន្តហោះទៅហាណូយ បន្ទាប់មកវៀងចន្ទន៍ និងបាំងកក ហើយជាចុងក្រោយគឺទីក្រុងប៉ារី។ ដំណើរនេះធ្វើឡើងអស់រយៈពេលរាប់ខែ។ គាត់អាចផ្ញើតេឡេក្រាមទៅគ្រួសារគាត់ ដើម្បីប្រាប់ថាគាត់នៅរស់នៅឡើយ នៅពេលដែលគាត់ទៅដល់ទីក្រុងបាំងកកតែប៉ុណ្ណោះ។ ខ្លឹមសារនៃសារតេឡេក្រាមនោះគ្រាន់តែមានន័យសាមញ្ញថា “យើងទៅ” តែប៉ុណ្ណោះ។

នៅពេលដែលទៅសល់ក្រុងប៉ារី លោក បានហាប់ ចាប់ផ្តើមធ្វើការម្តងទៀត ប៉ុន្តែគាត់មិនដែលបានបង្កើតទំហំការងារឲ្យបានធំដូចដែលគាត់បានធ្វើនៅកម្ពុជានោះទេ។ គាត់ធ្វើការនៅក្រុមហ៊ុនបោកអ៊ុតសំលៀកបំពាក់ និងរចនាផ្នែកខាងក្នុងភោជនីយដ្ឋានបន្ថែមពីលើទៀត។ នៅឆ្នាំ១៩៧៨ គាត់រចនា និងសង់ផ្ទះដែលគាត់ និងប្រពន្ធគាត់បានរស់នៅមកដល់សព្វថ្ងៃ ហើយគេហដ្ឋានជាប់គ្នាមួយទៀតសំរាប់មិត្តចាស់របស់គាត់ ប៉ែន នុត ដែលមកដល់ក្រុងប៉ារីនៅឆ្នាំ១៩៧៩។

លោក បានហាប់ត្រឡប់មកប្រទេសកម្ពុជាលើកដំបូងនៅឆ្នាំ១៩៨៩ ដើម្បីគាំទ្រដល់ការងាររបស់អង្គការក្រៅរដ្ឋាភិបាល médecin du monde។ រហូតមកដល់ឆ្នាំ១៩៩៤ គាត់បានមកកម្ពុជាជារៀងរាល់ឆ្នាំ ដើម្បីមើលការងារសាងសង់មជ្ឃមណ្ឌលកុមារកំព្រា និងមន្ទីរពេទ្យផ្សេងៗ។ គាត់បដិសេធសំណើរឲ្យគាត់មករស់នៅប្រទេសកម្ពុជាជាអចិន្រៃ្ត។

គាត់ពន្យល់ថា៖ “ខ្ញុំប្រាប់ពួកគេថាខ្ញុំចាស់ហើយ ហើយប្រពន្ធខ្្ញុំ និងកូនៗគេមិនចង់ចាកចេញទេ ដោយសារគេមានមិត្តភក្តិនៅទីនេះ”។ ប៉ុន្តែ ខ្ញុំមានអារម្មណ៍ថា គាត់នៅមានរឿងជាច្រើនគាត់ដែលគាត់មិនបាននិយាយ។

នៅពេលគាត់ជូនខ្ញុំមកព្រលានយន្តហោះដើម្បីត្រឡប់ទៅទីក្រុងប៊ែរឡាំងវិញ គាត់និយាយថា៖ “ខ្ញុំអាចធ្វើការបំរើប្រទេសជាតិខ្ញុំបានជាច្រើនទៀត ប៉ុន្តែការងារខ្ញុំចប់ហើយ នៅពេលខ្ញុំមានអាយុ៤៥ឆ្នាំ”។

“ខ្ញុំមានតែរយៈពេល១៥ឆ្នាំប៉ុណ្ណោះ។ វាមិនគ្រប់គ្រាន់ទេ”។

តើលោក លុយ បានហាប់ មានសារសំខាន់យ៉ាងណាចំពោះស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ?

សំរាប់អ្នកជំនាញស្ថាបត្យកម្មសម័យទំនើបនៅកម្ពុជា តម្លៃនៃការចងក្រងឯកសារអំពីកេរ្តិ៍តំណែលរបស់លោក លុយ បានហាប់ គឺច្បាស់លាស់ណាស់។ “គាត់មានសារសំខាន់ណាស់សំរាប់ចលនាស្ថាបត្យកម្មខ្មែរសម័យថ្មី” នេះគឺជាសម្តីរបស់លោក ប៉ែន សេរីបញ្ញា ដែលជាស្ថាបត្យករ និង នគរោបនីយករ ដែលបានធ្វើការសិក្សាស្រាវជ្រាវយ៉ាងស៊ីជម្រៅទៅលើអាគារប៊ូឌីង និងតំបន់បាសាក់ទាំងមូល។

ផ្ទុយពីការលើកឡើងនេះ លោកសាស្រ្តាចារ្យស្ថាបត្យកម្មមកពីសាកលវិទ្យាល័យវិចិត្រសិល្បៈ លោក ម៉ាទីន អ៊ែរនេ បានវ៉ែកញែកថា មានហេតុផលរឹងមាំមួយចំនួនក្នុងការពន្យល់ថាហេតុអ្វីបានជាស្នាដែរបស់លោក វណ្ណ ម៉ូលីវណ្ណមកពីសម័យនោះត្រូវបានគេអបអរច្រើនបំផុត។ គាត់និយាយថា៖ “វណ្ណ ម៉ូលីវណ្ណបានរើសយកគោលការណ៍របស់ ឡឺ ក័រប៊ុស៊ីយ៉េនៅបារាំង និងអ្នកសម័យទំនើបនិយមនានា ហើយបន្ទាប់មកបង្កើតអ្វីពិសេសម្យ៉ាង ដែលផ្សារភ្ជាប់ទៅនឹងធាតុផ្សំ និងប្រពៃណីរបស់ប្រទេសកម្ពុជា”។ “លុយ បានហាប់ មានលក្ខណៈធម្មតាតិចជាង ការរួមបញ្ចូលគ្នាតិចជាង មិនសូវស៊ីជម្រៅ”។

លោក អ៊ែរនេ និយាយថាគេអាចធ្វើការប្រៀបធៀបរវាងអាគារប៊ូឌីងសរបស់លុយ បានហាប់ និងប៊ូឌីងប្រផេះរបស់វណ្ណ ម៉ូលីវណ្ណ ដែលកាលពីមុនអាគារទាំងពីនេះនៅជិតគ្នា។ គាត់និយាយថា៖ “គ្រោងសំណង់គ្មានឥទ្ធិពលអ្វីដូចគ្នាទៅលើលំហនោះទេ ពន្លឺ និងម្លប់របស់អាគារវណ្ណ ម៉ូលីវណ្ណ មានអារម្មណ៍ថាមានលំហធំល្វឹងល្វើយជាង”។

“បើនិយាយពីការពិតប្រាកដដោយឥតលម្អៀងនៃគំនិតខ្ញុំ ខ្ញុំនឹងនិយាយថាតម្លៃស្នាដៃស្ថាបត្យកម្មរបស់គាត់មិនដូចគ្នាទេ”។ លោក អ៊ែរនេ បន្ថែមថាប្រវត្តិវិទូនៅមានការងារជាច្រើនទៀតដែលត្រូវធ្វើ ប្រសិនជាពួកគេចង់ចងក្រងឯកសារទាក់ទងនឹងស្ថាបត្យករទាំងឡាយដែលបានបង្កើត(រូបរាងចលនាស្ថាបត្យកម្ម)នៅទសវត្សឆ្នាំ១៩៦០នៅប្រទេសកម្ពុជា។ “មានស្ថាបត្យករច្រើនណាស់ដែលត្រូវគេបំភ្លេចចោល”។ ដោយ៖ harriet fitch little

3 thoughts on “បទសម្ភាសន៍ជាមួយលោក លុយ បាន់ហាប់ _Interview with Mr. Lu Banhap

Add yours

    1. This is a translation from an article with Lu Banhap, another 1960s architect.
      Do you have any more pictures from your father? I am a trained architect from Phnom Penh and I would love to see some pictures of Phnom Penh in the past.

      Thanks

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

Create a website or blog at WordPress.com

Up ↑

%d bloggers like this: